دسته‌بندی نشده

تأثیر فناوری‌های نوین ارتباطی بر جنبش دانشجویی

به گزارش روابط عمومی ماهنامه مدیریت رسانه، رامین شمسایی‌نیا در سرمقاله شماره ۲۵ این ماهنامه نوشت:

فناوری‌های نوین ارتباطی (عمدتا ظهور یافته در دوران پسامدرنیسم) چه تأثیری بر فعالیت و نقش‌آفرینی جنش دانشجویی در ایران گذاشته است؟ پرسش اصلی متن پیشرو این است. این مطالعه رویکرد آسیب‌شناسی دارد و ابعاد مثبت رسانه‌های نوین را نفی نمی‌کند.

مقدمه

در ابتدا باید دقت داشتُ جنبش دانشجویی یک جنبش اجتماعی است و نه یک جنبش سیاسی چرا که بین این دو نوع جنبش تفاوت‌های بنیادینی وجود دارد، که درباره مهم‌ترین آن‌ها می‌توان این گونه نوشت؛

الف) در جنبش دانشجویی به مثابه یک جنبش اجتماعی اراده معطوف به تحقق آرمان‌ها است، اما در جنبش‌های سیاسی اراده معطوف به کسب قدرت (ولو به نیت تحقق آرمان‌ها در ثانویه) هست.

ب) در جنبش‌های دانشجویی و اجتماعی، شناخت مسئله و سیاست‌گذاری و پایه‌گذاری کُنِش برای آن از پایین به بالا صورت می‌گیرد و نه از بالا به پایین، در شرایطی که در جنبش‌های سیاسی عکس این اتفاق است.

به نظر نگارنده در دوران حاضر دو عامل در تعیین چارچوب و کیفیت عملکرد جنبش دانشجویی مؤثر بوده است:

پارادایم، پست مدرنیسم و فناوری‌های نوین ارتباطی؛ که خود از عوامل و همزمان محصولات پست مدرنیته است.

فناوری‌های نوین ارتباطی و تغییر میدان نقش‌آفرینی

روند پرشتاب گسترش فناوری‌های نوین ارتباطی بر بسیاری از روندها و فرایند‌های اجتماعی مؤثر واقع شده است، آخرین و قدرتمندترین آن‌ها، شبکه‌های اجتماعی موبایل محور است. این فناوری‌های ارتباطی، باعث سیر نزولی و کاهش حجم و کیفیت ارتباط انسانی بدون واسطه میان فعالان دانشجویی با یکدیگر و با عموم دانشجویان و مردم شده است و این یعنی تعویض میدان نقش‌آفرینی این جنش از فضای دانشگاه به فضای مجازی و معنای عمیق‌تر آن از دست رفتن مزیت نسبی و رقابتی جنبش دانشجویی برای اثرگذاری بر تحولات اجتماعی است. در واقع جنبش دانشجویی امروز تبدیل به یک شِبه جنبش رسانه‌ای شده است.

شِبه علم و فقدان مرجعیت

رشد فناوری‌های ارتباطی و تعدد و تکثر متون معرفتی پاره پاره، باعث شکل‌گیری نوعی «شِبه علم» در میانه فعالین دانشجویی شده است، از ویژگی‌های شبه علم، سطحی شدن تحلیل‌ها است. از سویی دیگر تعدد انفجارگون منابع، کسب اطلاعات و معرفت باعث ایجاد یک نوع فقدان گروه مرجع شده است، نگرش‌ها به همه نهادها و همه افراد با رویکرد انتقادی شکل می‌گیرد، منابع و مراجع فکری اعتبارشان را از دست می‌دهند و در این میان کنشگر دانشجویی دچار نوعی سردرگمی به دلیل فقدان مرجعیت می‌شود.

پست مدرنیسم؛ فقدان مسئله و روحیه کُنشگری

این شبه علم و معرفت از هم گسیخته بی‌ارتباط با دوران، و به عبارت دقیق‌تر پارادایم، پست مدرنیسم نیست. از ویژگی‌های دوران پست مدرنیسم نفی کلان روایت‌ها و افول اصول جهان‌شمول است، یعنی نوعی آنارشیسم و بی‌نظمی فکری و معرفتی. این پدیده امروز به مدد فناوری‌های نوین ارتباطی شدت یافته است. افرادی که خود به تولید‌کننده متن و محتوا تبدیل شده‌اند، کمتر مایل هستند به مطالعه متون عمیق رهبران فکری اجتماعی بپردازند. این اشتیاق به تحلیل و تولید متن از یک سو و مطالعه کم، از سوی دیگر به تدریج باعث شکل‌گیری نسلی کم سواد و پرادعا می‌شود.

لذت‌های کوچک، جذابیت سیاست

از پیامد‌های شکل‌گیری چنین نسلی، فقدان مسئله است، امروز بزرگترین مسئله جنبش دانشجویی بی‌مسئلگی است.

میل به لذت‌های کوچک، آنی و عمدتا فردگرایانه (که از ویژگی‌های دوران پست مدرنیته است) دامن‌گیر جنبش دانشجویی نیز شده است. این میل باعث شده جنبش‌های دانشجویی از میان عرصه‌های گوناگون فعالیت مثل فرهنگ، هنر، اندیشه، علم و فناوری، اقتصاد و جهان اسلام و… بیشتر زمان و توان خود را بر مسائل سیاست داخلی کشور متمرکز کنند، یعنی به نوعی کل مسائل انقلاب اسلامی در عرصه سیاست داخلی خلاصه می‌شود، چرا؟ چون این عرصه سراسر مناقشه، برای جوان نهضت‌گرا جذاب است. نماد و نمود ما (به مثابه نهضتیون) و آن‌ها (به مثابه غیر نهضتیون) در این عرصه بیش از عرصه‌های دیگر شفاف است و رسانه‌های نوین به دیگرسازی، برجسته‌سازی حواشی سیاست داخلی و خلق دوقطبی‌های آن (عمدتا بر اساس ارزش خبری «منازعه و درگیری»)، شدت بخشیده‌اند. باید در نقش‌آفرینی بین عرصه‌های گوناگون «عادلانه» رفتار کرد.

نقش‌آفرینی تخصصی و دام تکنوکراتیسم

از سویی دیگر برخی تشکل‌های دانشجویی با اتخاذ استراتژی «گریز از سیاست‌زدگی»، با تأکید بیش از حد بر مسئله کارآمدی و توسعه از موضع نقادی و مطالبه‌گری خارج شده‌اند و در کسوت یک تکنوکرات در پی حل مسائل اجرایی جامعه و افزایش کارآمدی دولت هستند، این نیز دام دِگَر است.

بازگشت به علوم انسانی؛ سرخوردگی مضاعف

یکی از مهم‌ترین معضلات فعالین دانشجویی گرایش به رشته‌های فنی و مهندسی، برای موقعیت شغلی بهتر در مقطع کارشناسی است؛ اما این فعالین پس از آن که آرمان‌های خود را در عرصه فرهنگ و سیاست پی می‌گیرند، که این اشتباه است و هرکس باید آرمان‌های نهضت را در رشته و تخصص خود پی بگیرد، چرا که رسانه‌های نوین اهمیت و جذابیت عرصه‌های سیاست و فرهنگ را بیش از عرصه‌های تخصصی بازنمایی می‌کنند، در نتیجه آن‌ها رشته‌های خود را بی‌مصرف و مزاحم در زندگی خود می‌بینند، و در طول تحصیل از آن‌ها طلاق عاطفی می‌گیرند و سرانجام در هنگام کنکور ارشد از آن‌ها طلاق رسمی می‌گیرند. سپس با گریز از آن به سمت علوم انسانی در مقاطع تحصیلات تکمیلی به خاطر علاقه و آرمان‌هایشان می‌روند، اما سرخوردگی مضاعف وقتی است که می‌بینند علوم انسانی نیز حرف نو و جدیدی برای آنان ندارد و عمده متون همان جهتی را نشان می‌دهد که آنان سال‌ها در پی نقد آن بوده‌اند.

در این جا فرد یا دچار «پدیده جذب‌شدگی در علوم انسانی رایج» می‌شود، که نتیجه‌ آن در بین نهضتیون پشیمان شفاف است؛ یا پس از سرخوردگی مضاعف تحصیل را رها می‌کند و نه مقطع کارشناسی و نه مقاطع بالاتر برای او نافع نیستند.

نتیجه و پیشنهاد

تولید و برجسته‌سازی خرده گفتمان‌های کنش‌زا

خلق و برجسته‌سازی خرده گفتمان‌های کنش‌زا ذیل کلان گفتمان انقلاب اسلامی، پیرامون مسائل و تحولات کوتاه و بلند مدت جامعه می‌تواند، روحیه مسئله‌یابی و کنش‌گری را در جریان دانشجویی، که زخم خورده دوران مدرنیته و پسا مدرنیته است، تقویت کند. مانند رویکردی که شهید مطهری و دکتر شریعتی در دوران ستم‌شاهی داشتند و با خلق گفتمان‌های انتقادی نسبت به قدرت حاکم روحیه کُنش‌گران نهضت را صیقل داده و جهت‌گیری کلی را بیان می‌داشتند.

برخی از این خرده گفتمان‌ها که در سال‌های اخیر ایجاد شده‌اند و پازل‌هایی که «کلان گفتمان» را تشکیل می‌دهند، عبارت هستند از: جنبش نرم‌افزاری، نقد الگوهای توسعه برون‌زا، رهیافت انتقادی به علوم انسانی رایج، اقتصاد دانش بنیان و … که هر یک در جای خود توانسته‌اند مسئله و کنش تولید کنند.

این امر حاقل چهار دستاورد برای فعالین دانشجویی دوران حاضر دارد:

  1. مرجعیت می‌آورد، چون گفتمان‌ها رهبر فکری دارند.
  2. برای آن‌ها مسئله می‌سازد، چون گفتمان‌ها جذاب هستند.
  3. کنش تولید می‌کند، چون گفتمان‌ها بالذاته در اطراف خود فضای معطوف به کنش ایجاد می‌کنند.
  4. رسانه‌ها و فناوری‌های نوین ارتباطی در این رویکرد ابزاری توانا و مدیریت‌پذیرتر هستند.